STRONA GŁÓWNA | FORUM | KSIĘGA GOŚCI | KONTAKT
Panorama Szczebrzeszyna
R E K L A M A

Szukaj w sieci Szukaj w witrynie www.elohim1.republika.pl


Zabytki
Grodzisko - Cerkiew - Kościół św. Mikołaja - Klasztor - Synagoga - Cmentarz żydowski - Cmentarz katolicki - Szkoły im. Zamoyskich - Młyn - Ratusz - Cukrownia - Pałac w Klemensowie

Do grona zabytków Szczebrzeszyna zaliczają się następujące obiekty :

Grodzisko. 

Pozostałości dawnego grodziska znajdują się na lessowym wzniesieniu, nazywanym też wzgórzem zamkowym, w odległości około 100 metrów od klasztoru w kierunku południowo - zachodnim (ścieżką pod górę). Badania archeologiczne prowadzone na tym terenie w latach 1978 - 1981 przez Zakład Archeologii UMCS (Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej) z Lublina, dowiodły istnienia na wzgórzu osady już pięć tysięcy lat temu. Neolityczny lud, który się tam osiedlił należał do kultury tzw. pucharów lejkowatych, zajmował się rolnictwem i hodowlą zwierząt. W VI wieku wzgórze zostało opuszczone. Ponowne zasiedlenie wzgórza nastąpiło w VIII w., od tego też czasu zaczyna się historia Szczebrzeszyna. Podczas prac wykopaliskowych odkryto wydrążoną w lessowym podłożu owalnego kształtu jamę z VIII wieku, w której przechowywano m.in. : zboże, narzędzia codziennego użytku (zapewne służyła jej właścicielom za spiżarnię lub magazyn). Do cennego odkrycia można zaliczyć chatę z X w. wyposażoną w kamienny piec i cmentarzysko szkieletowe z XII - XIII wieku. Już w tamtym czasie Szczebrzeszyn był liczącą się osadą, która leżała na szlaku komunikacyjnym biegnącym z Włodzimierza przez Szczebrzeszyn, Zawichost, Sandomierz do Krakowa, a ponieważ Gród znajdował się w strategicznym miejscu możliwe, że posiadał umocnienia obronne, pomimo iż miejsce gdzie znajdował się Gród posiadało naturalny charakter obronny, albowiem od południa dzieli wzgórze kilkudziesięciometrowe urwisko, od wschodu stroma ściana, a od zachodu i północnego zachodu sucha fosa, od tej strony wzniesiono także wysoki wał z ziemi, który oblicowano kamieniami. Za czasów Kazimierza Wielkiego (XIV w.) zbudowano zamek w północno - zachodniej części wzgórza, budowla miała postać wieży mieszkalno - obronnej, której zadaniem było strzec przepraw na Wieprzu. W tamtym okresie wał ziemny dodatkowo wzmocniono tzw. częstokołem, którego zadaniem było bronić dojścia do zamku od strony fosy. Natomiast drogę do zamku strzegła solidna brama. Wczasie pożaru miasta w 1583 r. zamek spłoną, spłonęły również dokumenty dotyczące historii zamku. Zamek jeszcze wielokrotnie był niszczony i odbudowywany, a do dziś z dawnej budowli przetrwała jedynie ruina dwukondygnacyjnej murowanej wieży. Przeznaczeniem grodu było strzec przepraw (brodów) na Wieprzu, stąd wzięła się nazwa :''Gród w Brodach''. W roku 1352 w dokumentach pojawia się nazwa Szczebrzeszyn, fakt ten następuje dopiero w XIV wieku.

Cerkiew - kościół Unicki. 

Jest to kościół greckokatolicki pod wezwaniem Zaśnięcia i Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. W XIV w. poprzez fundację Górków kościół zostaje odbudowywany po zniszczeniu przez pożar, który trawił miasto w 1583 roku. Powstanie tej budowli jak również jej przynależność do którejś z religii są niejasne. W 1596 roku po zawarciu Unii Brzeskiej pomiędzy kościołem prawosławnym, a rzymskokatolickim - pełni rolę kościoła unickiego (parafialnego). Andrzej Górka dał w 1588 r. przywilej na budowę cerkwi w Szczebrzeszynie, który w 1590 r. zostaje zatwierdzony przez Jana Czarnkowskiego i króla Michała Wiśniowieckiego w 1671 r. Fakt przywileju musi się odnosić do tego kościoła, ponieważ inna cerkiew w Szczebrzeszynie nie istnieje i prawdopodobnie nie istniała, dlatego można przypuszczać, że przywilej dotyczy kościoła unickiego (parafialnego), który podczas rusyfikacji Królestwa Polskiego w 1867 r. zostaje zamieniony na cerkiew prawosławną. Tajemnicze wydają się także liczby wskazujące na rok 1560 uwiecznione na żelaznych zabytkowych drzwiach tej świątyni, które w 1984 r. zostały zabrane przez konserwatora dzieł sztuki do Zamościa. W czasie I i II wojny światowej obiekt ponownie ulega zniszczeniu i dewastacji. Podczas prac rekonstrukcyjnych odkryto dwie warstwy ściennych malowideł : jedna z XVI w., która stanowi obramowanie glifów okiennych i absyd, druga zaś na ścianie północnej to polichromia datowana na koniec XVII wieku i przedstawia scenę Apokalipsy według św. Jana. Inna polichromia widnieje na ścianie wschodniej oraz południowej i przedstawia scenę kuszenia Chrystusa. Poza wymienionymi rysunkami istnieją jeszcze inne, które powstały stosunkowo niedawno bo w XIX wieku. Do XIX w. cerkiew posiadała wieżę i dzwonnicę.

Kościół św. Mikołaja. 

Świątynia ta została ufundowana w 1394 roku przez Dymitra z Goraja, który był od 1377 r. właścicielem Szczebrzeszyna. W styczniu 1398 r. powstaje parafia łacińska w Szczebrzeszynie, którą powołuje arcybiskup halicki Jakub. Wtedy parafia zajmowała większy obszar powiatu szczebrzeszyńskiego, co miało wpływ na życie religijne nie tylko tego regionu, ale i całego kraju. W kronikach jest też wzmianka o jednym z proboszczów Szczebrzeszyna (Walenty Herburt), który był posłem Królestwa Polskiego na Soborze Trydenckim. Po Dymitrze z Goraja właścicielem Szczebrzeszyna zostaje Andrzej Górka, zwolennik reformacji, który w roku 1570 zamienia świątynię na zbór kalwiński. Trzynaście lat później w 1583 r. podczas wielkiego pożaru miasta płomieniom ulega również kościół. W latach 1610 - 1620 pierwszy dziekan i proboszcz szczebrzeszyński, ksiądz Mikołaj Kiślicki (prałat lwowski i oficjał chełmski) na miejscu spalonego drewnianego kościoła wznosi własnym nakładem świątynię murowaną, którą w 1620 r. konsekruje biskup chełmski Jerzy Zamoyski i nadaje jej imię św. Mikołaja. Ponownie kościół płonie pomiędzy rokiem 1644 a1648 (podpalenia dopuścili się Tatarzy), po czym kolejny raz zostaje odbudowany w 1668 roku przez miejscowego proboszcza Jana Unikowskiego. W 1754 r. kościół pali się znowu, jednak płomienie nie powodują większych szkód. Świątynia przetrwała wszystkie zawieruchy historyczne, w tym I i II wojnę światową, bowiem podczas II wojny światowej władze hitlerowskie zamknęły kościół dzięki czemu unikną dewastacji. Kościół wznowił działalność duszpasterską jako rzymskokatolicki kościół parafialny 25 lipca 1944 r. (tuż po wyzwoleniu szczebrzeszyna).

Klasztor i zespół pofranciszkański. 

W 1398 roku Dymitr z Goraja wzniósł kościół pod wezwaniem Św. Trójcy dla licznie przybywających do Szczebrzeszyna Franciszkanów. Według przekazów budynki były drewniane. Okres reformacji przerwał działalność klasztoru, a kompleks klasztorny uległ zniszczeniu. Klasztor w obecnym kształcie został zbudowany na początku XVII wieku. Odbudowę kościoła datuje się na lata 1610 ~ 1638. Ówcześnie klasztor stanowił całość, w której skład wchodziły : kościół Św. Trójcy, budynki z pokojami dla zakonników, a także budynki gospodarcze. Franciszkanie opuszczają klasztor w 1783 r. po tym fakcie teren klasztoru zajmują carskie koszary wojskowe, a w roku 1812 konwent franciszkański ulega kasacie. Później w budynkach klasztornych mieści się szpital, a kościół staje się jednocześnie kaplicą przyszpitalną. Opiekę nad kościołem i szpitalem powierzono siostrom Szarytkom, które po upadku powstania styczniowego ustępują miejsce prawosławnym mniszkom ''Krzyżankom'' w czasie wzmożonej rusyfikacji Królestwa Polskiego zamieniając kościół w 1883 roku na cerkiew prawosławną. Szpital pozostał nadal w klasztorze. W 1845 r. szpital zostaje rozszerzony o dodatkowe sale szpitalne do czego przyczynia się Andrzej Zamoyski (organizator zjazdów rolniczych posiadaczy ziemskich w Klemensowie) oraz zostaje otwarta przez ordynata hrabiego Zamoyskiego szkoła kształcąca personel medyczny i zaczyna Funkcjonuje schronisko dla ubogich starców i kalek. Powstaje również w 1879 r. działające przy szpitalu ambulatorium dla zgłaszających się chorych, gdzie bezpłatnie wydawano leki ludziom ubogim i samotnym. W 1915 r. podczas I wojny światowej tereny te zajmują wojska austriackie dwa lata później kościół rekoncyliowano pod wezwaniem św. Katarzyny i przywrócono wyznawcom religii rzymsko ~ katolickiej. Podczas II wojny światowej kościół św. Katarzyny w 1940 r. hitlerowcy oddają nielicznym w Szczebrzeszynie wyznawcom prawosławia. Kościół powraca ponownie do katolików w 1944 roku, a więc po wyzwoleniu Szczebrzeszyna z rąk okupanta hitlerowskiego i pełni rolę kościoła szkolnego nazywanego przez miejscowych ''Klasztorem'' św. Katarzyny.

Synagoga - świątynia żydowska. 

Pierwsi Żydzi osiedlili się w Szczebrzeszynie około roku 1507, zajmowali się najczęściej handlem i rzemiosłem. W połowie XVI w. wyznaniowa gmina żydowska osiąga liczbę 100 osób i wzrastała nadal. Pierwsza wzmianka o synagodze w Szczebrzeszynie dotyczy jej zniszczenia w 1584 r. Synagoga w dzisiejszym kształcie została wzniesiona w XVII - XVIII wieku. W 1648 r. została zniszczona przez Kozaków Bogdana Chmielnickiego, a później podczas najazdu szwedzkiego, zostaje odnowiona w 1659 r. W 1940 r. świątynia żydowska została spalona przez hitlerowców, a jej renowacja i rekonstrukcja nastąpiła w latach 1957 - 1963. W świątyni znajduje się ołtarz Aron Ha Kodesh. Obecnie synagoga jest nie tylko cennym obiektem zabytkowym, ale także wciąż żywym miejscem kultu judaizmu mimo, iż obecnie w synagodze istnieje Miejski Dom Kultury.

Cmentarz żydowski.

Zabytkowym już dzisiaj miejscem jest także kirkut (cmentarz żydowski), który został wyznaczony przez Jana Czarnkowskiego ówczesnego właściciela Szczebrzeszyna w 1593 r. Kirkut został zdewastowany przez hitlerowców w czasie wojny, lecz mimo zniszczenia wielu nagrobków większość przetrwała i prawdopodobnie jest największym zbiorowiskiem macew nagrobnych na Lubelszczyźnie, albowiem przetrwało tu około 400 prostokątnych płyt nagrobnych zamkniętych daszkami lub półkoliście. Obecnie macewy nagrobne są poprzechylane, powalone lub zapadnięte w ziemi. Najstarsze płyty, na których można jeszcze odczytać inskrypcje pochodzą z XVII w., reszta nagrobków pochodzi z końca XIX w. i początków XX w. Na nagrobkach znajdują się różne płaskorzeźby i motywy zdobnicze charakteryzujące osoby pochowane w tych grobach oraz opisujące ich życie lub funkcje które wykonywali za życia. Na cmentarzu żydowskim osobno pochowane są kobiety a osobno mężczyźni. Kobiety grzebano w zachodniej części cmentarza, zaś mężczyzn we wschodniej jego części. W czasie II wojny światowej w 1942 r. na tym cmentarzu zwanym także przez miejscową ludność "okopiskiem" hitlerowcy dokonywali masowych egzekucji Żydów, których pochowano około 2300 osób w dwóch zbiorowych mogiłach, a około 930 Żydów wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu. W 1991 r. na terenie cmentarza odsłonięto pomnik poświęcony pamięci Żydów Szczebrzeszyna i okolic, zamordowanych przez hitlerowców w czasie II wojny światowej. Obecnie na obszarze cmentarza rośnie wiele zabytkowych drzew, wśród których są pomniki przyrody.

Kaplica pw. św.. Leonarda i cmentarz katolicki. 

Cmentarz w Szczebrzeszynie powstał w XVIII wieku poza miastem na wzgórzu, w zachodniej jego części. Groby są rozmieszczone wokół kaplicy św. Leonarda zbudowanej w 1812 r. Dzisiejszy neogotycki kościół nosi również nazwę św. Leonarda wzniesiono go w 1908 roku. Na cmentarzu znajduje się wiele zabytkowych pomników nagrobnych m.in. kwatery żołnierskie, dr Z. Klukowskiego, ale niewątpliwą rewelacją jest nagrobek Kaczorowskich, rodziny matki Karola Wojtyły, Papieża Jana Pawła II (!!!). WIĘCEJ O POCHODZENIU PAPIEŻA

Szkoły im. Zamoyskich. 

Zespół szkolny im. Zamoyskich został ufundowany przez Ordynację Zamojską pomiędzy 1819 - 1822 rokiem celem przeniesienia szkoły wojewódzkiej z Zamościa do Szczebrzeszyna, a odbyło się to w roku 1811. Z nakazu Kuratora Wieczystego Szkół im. Zamoyskich w Szczebrzeszynie hrabiego Stanisława Kostki Zamoyskiego zbudowano pięć murowanych budynków : centralnie usytuowany główny gmach szkolny, a po obu jego stronach naprzeciw siebie wzniesiono dwa budynki z przeznaczeniem na mieszkania dla rektora, profesorów, a także na stancje dla uczniów. W zachodniej części obszaru szkolnego, po drugiej stronie ulicy Zamojskiej, stoją dwa pozostałe budynki wchodzące w skład dawnego zespołu szkolnego. W jednym z nich od połowy XIX w. do 1947 r. była siedziba magistratu, gdzie istniała tzw. ''koza miejska'', czyli areszt. Władze miejskie w 1947 roku przekazały budynek na funkcjonowanie Zasadniczej Szkoły Zawodowej, gdzie odbywają się zajęcia dydaktyczno - wychowawcze. W 50 - lecie istnienia szkoły, które przypadło 22 listopada 1996 r., nadano jej imię Dr Zygmunta Klukowskiego. W 1852 roku po zlikwidowaniu szkół główny budynek szkolny władze rosyjskie przekształciły w koszary wojskowe, a w dawnych mieszkaniach rektora, profesorów i uczniów powstały kancelarie i mieszkania dla oficerów. Po przejęciu budynku dokonano w nim wielu przeróbek naruszając w ten sposób pierwotny wygląd szkoły. Budynek ponownie odzyskał szkolny charakter dopiero po I wojnie światowej i odzyskaniu niepodległości. W latach 1921 - 1934 Funkcjonowało, przeniesione z Zamościa do Szczebrzeszyna, Męskie Seminarium Nauczycielskie. Później usunięto wszystkie przeróbki jakich dokonało wojsko rosyjskie adaptując pomieszczenia na potrzeby dydaktyczno - wychowawcze. Poprzez renowację wnętrza szkoły przywrócono jej pierwotny rys architektoniczny. W 1936 r. budynki szkolne zajmuje Państwowe Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego w Zamościu - filia w Szczebrzeszynie, któro istnieje do 1939 r., kiedy to zostaje zamknięte przez Niemców na czas wojny, ponowne otwarcie następuje w 1944 r. Rok 1947 to czas przekształcenia Gimnazjum nr. 502 im. Jana Zamoyskiego w Państwowe Liceum Pedagogiczne - działało do 1969 r. Później zaczyna działać Liceum Ogólnokształcące oraz utworzone w 1975 r. Studium Wychowania Przedszkolnego, które wchodzą w skład Zespołu Szkół Ogólnokształcących powołanego 1 września 1975 r. przez Kuratorium Oświaty i Wychowania w Zamościu i istnieje do 1985 r. W latach 1991 - 1994 istnieje Studium Nauczycielskie i nosiło nazwę "Studium Nauczycielskie im. Zamoyskich". Ponownym gospodarzem budynków szkolnych zostało Liceum Ogólnokształcące, które przez lata 1985 - 1991(po rozwiązaniu Zespołu Szkół Ogólnokształcących) działało w budynkach nowo otwartej Szkoły Podstawowej im. Henryka Sienkiewicza (dawniej im. Janka Krasickiego). Jubileusz 185 - lecia szczebrzeszyńskich szkół średnich był obchodzony uroczyście w 1996 r.

Zabytkowy młyn wodny. 

Zabytkowy już dzisiaj młyn został wybudowany z początkiem XX wieku przez Ordynata hrabiego Maurycego Zamoyskiego, ojca ostatniego ordynata ~ senatora Jana Zamoyskiego. Młyn został kupiony od Ordynacji po I wojnie światowej przez dwóch mieszkańców Szczebrzeszyna :Jana Peretę i Eligiusza Drożdżyka. Koło młyńskie obracane wodą poruszało urządzenia w młynie, dzięki temu przemiał zboża był rekordowy, bo największy w ówczesnym województwie i jeden z większych w Polsce. Okoliczni rolnicy mełli zboże w tym młynie na własne potrzeby, młyn również skupował zboże i wytwarzał kilka rodzajów mąki wysokiej jakości, którą chętnie kupowali kupcy z całej Polski, a nieraz przyjeżdżali po nią kupcy z zagranicy. Na początku XX wieku młyn służył także mieszkańcom produkując nocą elektryczność do oświetlania miasta, trwało to do czasu gdy Szczebrzeszyn podłączono do krajowej sieci energetycznej (miało to miejsce pod koniec lat 30) sprawiając, że napędzany dotąd kołem młyńskim młyn mógł również być poruszany energią elektryczną. Podczas okupacji hitlerowskiej młynem zarządzali współwłaściciele : Eligiusz Drożdżyk i Aleksander Łysak (zięć Jana Perety). W latach pięćdziesiątych młyn przejmuje państwo i poprzez Urząd Miasta oddaje w dzierżawę Gminnej Spółdzielni ''Samopomoc Chłopska'' w Szczebrzeszynie. Jeszcze w tym czasie funkcjonowała śluza i turbina wodna, która była alternatywą dla elektryczności. W roku 1978 młyn przerywa pracę na skutek zniszczenia śluzy i urządzeń młyńskich, które nie były konserwowane przez lata. Później w 1980 r. planowano w młynie urządzić hotel w związku z organizacją centralnych dożynek w Zamościu dla części gości, jednak pomysł upadł. Przedtem jednak wymontowano i złomowano wszystkie urządzenia z młyna, podczas demontażu zniszczono zabytkowe, rzeźbione w drewnie wyposażenie. Kolejnym pomysłem było utworzenie przez Przedsiębiorstwo Remontowe Przemysłu Drzewnego ''Alwa'' w Brodach Małych ośrodka szkoleniowego z branży drzewnej, jednak PRPD również zrezygnowało z tej inwestycji. Zdewastowane budynki w 1983 roku zostały kupione od władz miasta przez Mieczysława Dubiela, który wyremontował młyn i zainstalował w nim nowe urządzenia. W 1985 r. młyn wznawia działalność. Po śmierci M.Dubiela w 1991 r. młyn przejmują jego wnukowie : Arkadiusz Gajosz i Jacek Dubiel, którzy wyposażyli go w najnowsze maszyny. W przylegającym do młyna od wschodu mniejszym budynku w latach 1956 ~ 1981 istniała tkalnia, wyrabiano w niej kilimy, chodniki i narzuty. Aktualnie w pomieszczeniach dawnej tkalni znajdują się mieszkania właścicieli młyna. Pierwotna elewacja młyna przetrwała nienaruszona do dziś.

Ratusz. 

Na miejscu wcześniejszej budowli, która była siedzibą ówczesnych władz miejskich oraz służyła jako poczta i powozownia, wzniesiono w 1840 r. nowy obiekt, do którego budowy wykorzystano kamień z rozbiórki Bramy Zamojskiej. Ratusz zlokalizowano na czworokątnym rynku, wokół którego znajdowały się z jednej strony piętrowe i dwu piętrowe kamienice, z drugiej zaś były domki z podcieniami. Budynek ratusza był wielokrotnie przebudowywany uzyskując dzisiejszy kształt i formę. Tak jak przed wiekami, również dzisiaj ratusz pełni rolę siedziby władz miejskich.

Cukrownia w Klemensowie. 

Budowę fabryki cukru na terenach folwarku Bodaczów, należących do dóbr ordynacji zamojskiej, rozpoczęto w maju 1894 r., kiedy to rozpoczęto pierwsze prace ziemne. Położenie kamienia węgielnego pod budowę cukrowni nastąpiło 4 sierpnia 1894 r. W marcu 1895 r. zakończono główne prace murarskie, a montaż maszyn i urządzeń ukończono w październiku 1895 r. Uroczyste oddanie cukrowni do użytku nastąpiło 31 października 1895 roku. Na pierwszą kampanię cukrowniczą 1895/1896 plantatorzy dostarczyli do przerobu 90 460 korców buraków, później liczba plantatorów buraka cukrowego sukcesywnie rosła z 50 w roku 1895/1896 do 73 w 1900/1901 r. Okres I wojny światowej był dla Cukrowni Klemensów czasem obfitującym w straty. Rozszerzenie plantacji buraka cukrowego, a tym samym wzrost przerobu z 400 do 600 ton na dobę, skłoniło do znacznej rozbudowy fabryki, która miała miejsce w latach 1921 ~ 1928. Kolejna rozbudowa cukrowni i jej unowocześnienie, mimo nie najlepszej kondycji finansowej sprawiła, że w kampanii 1936/1937 fabryka przerabiała już 795 ton buraków na dobę. W czasie II wojny światowej dla Cukrowni Klemensów nastały ciężkie czasy. Lepszy okres to lata po 1955 roku, kiedy to przystąpiono do gruntownej modernizacji fabryki instalując urządzenia umożliwiające przerób 1800 ton na dobę i więcej oraz budując nowe obiekty. Dalsza modernizacja cukrowni w Klemensowie przypadła na lata 60. i 70. , w tym samym czasie systematycznie powiększał się obszar uprawy buraków cukrowych. W latach 1977 - 1985 fabrykę poddano dalszej modernizacji przyczyniając się m.in. do powiększenia wzrostu przerobowego buraków do 2380 ton na dobę. Ponadto m.in. rozbudowano punkty odbioru, uregulowano gospodarkę wodno - ściekową, rozbudowano osiedle mieszkaniowe. Lata 1986 ~ 1994 były okresem przełomu i historycznych transformacji systemowych w kraju, mimo tego fabrykę nadal unowocześniano i modernizowano, co pozwoliło osiągnąć poziom przerobu 2800 - 3000 ton na dobę. Cukrownia ''Klemensów'' funkcjonuje nadal. Fabrykę można zwiedzać po uprzednim uzyskaniu zgody od władz Cukrowni.

Zespół parkowo - pałacowy w Klemensowie.

Letnia rezydencja Zamoyskich została wybudowana w 1744 ~ 1747 r przez VII ordynata Ordynacji Zamojskiej Tomasza Antoniego razem z drugą żoną Teresą z Michałowskich. Według przekazów pałac powstał dla chorowitego syna Klemensa. Budowlę zaprojektował Jan Andrzej Bem, budową zaś kierował włoch Jan Columbani. Pałac był wielokrotnie przebudowywany w latach 1813, 1826, 1842, 1870, 1894. Od roku 1826 do 1842 przebudowę pałacu prowadzono według projektu Henryka Marconiego. Pałacowi towarzyszy ponad 100 hektarowy park z zabytkowym drzewostanem.


O serwisie - ReklamaKontakt
© 2001 - 2008 Copyright by Tomasz Gaudnik. All rights reserved.